آشنایی با فوک خزری

۱۱ آبان ۱۳۹۴ دکتر نگار یاریان

هم فوک و هم خزر، کلمه­ های آشنایی برای ما هستند اما این که چرا ترکیب این دو کلمه باعث تعجب اکثریت جامعه می­شود جای سوال دارد. چرا حتی اکثر ساکنان شمال کشور نیز از وجود این گونه در دریا بی­خبرند؟

فوک خزری تنها پستاندار بزرگترین دریاچه­ ی آب شور جهان – دریای خزر- است که بر طبق لیست قرمز اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) گونه­ ی در معرض خطر محسوب می­شود. تا بیش از بیست سال گذشته ایرانیان می­توانستند گله­ های فوک خزری را در حال شنا یا استراحت در سواحل شمالی کشور مشاهده کنند، اما طی این چند سال چه بر سر این گونه آمده که حتی اسمش هم برای مان ناآشناست؟ چه عواملی موجب کاهش جمعیت این حیوان شده؟ چرا مدت­ها حرفی از این گونه به میان نمی­ آمد؟

فوک خزری از کوچک­ترین اعضای خانواده فوک­ های حقیقی یا فوک­ های بدون گوش است. فوک­های خزری رفتار مهاجرتی از خود نشان می­دهند به طوری که در فصول بهار و تابستان به سمت سواحل جنوبی دریای خزر که صخره­ای یا ماسه­ای است می­روند و فصول پاییز و زمستان را در بخش شمالی دریا بر روی برف و یخ سپری و اقدام به جفت گیری و توله­ آوری می­کنند. طول دوران آبستنی فوک خزری ۱۱ ماه است. مادر به مدت دو الی سه هفته به توله­ ی خود شیر می­دهد و در طی این دوران فقط زمان­های کوتاهی برای جفت گیری و شکار، توله­ ی خود را ترک می­کنند.

فوک ­ها دارای موریزان نیز هستند؛ در این حالت موهای بدن ریخته و به جای آن موهای جدید می­روید. میزان ریزش این موها بسته به سن و جنس متفاوت است. موریزان در زمان­های متفاوتی رخ می­دهد؛ موریزان دوران شیرخوارگی در قسمت­های سر و پشت دم، گردن و نیمه­ ی میانی شکم دیده می­شود. موریزان­ های بعدی، پس از جفت­گیری و در بعضی از ماده­ ها در دوران شیردهی مشاهده می­شود. به طور کلی فوک­ ها هر ساله موریزان دارند.

از تفاوت­هایی که این جانوران با دیگر پستانداران دارند، می توان به اندام­های حرکتی آن­ها اشاره نمود. دست­ها و پاها کوتاه شده و به اندامی شبیه باله تبدیل گردیده­ اند. این تغییر حیوان را به شناگری بسیار سریع و ماهر تبدیل نموده­ است. قفسه­ ی سینه حجم وسیعی از بدن را اشغال نموده­ است. این ویژگی به حیوان در ذخیره­ سازی میزان بیشتر اکسیژن در ریه­ ها به هنگام شنا کمک می­نماید. مهره­ های گردنی قابلیت انعطاف بالایی داشته و می­توانند به شکل حرف S درآیند. این ویژگی می­تواند حیوان را در انجام شکاری سریع و برق­ آسا کمک نماید. استخوان موجود در آلت تناسلی حیوان نر از ویژگی ­های خاص اسکلتی فوک خزری است. این استخوان در تمامی سگ­سانان نیز مشاهده می­گردد.

فوک­ ها در خشکی بسیار کند بوده و از این رو همیشه در برابر دشمنان آسیب­ پذیر می­باشند. به هنگام حرکت در بیرون از آب، اندام­ های اصلی دست­ها و نیمه انتهایی بدن می­باشد که حیوان را در خزیدن بر روی زمین یاری می­نماید. ساختار آناتومیکی ویژه­ی بدن فوک­ ها، این موجودات را به شناگرانی بسیار سریع تبدیل نموده­است. اندام­ های اصلی به هنگام شنا، نیمه ­ی انتهایی بدن می­باشد که به کمک عضلات قدرتمند پهلو و پشت حیوان و همچنین پاهای پارویی شکل بدن را با سرعت بالا به جلو می­راند.

بدن دوکی شکل و دست و پای باله مانند حرکت فوک را در آب تسهیل می­نماید. لایه­ی ضخیم چربی تنها برای در امان بودن از سرما شکل نگرفته­ است، بلکه ابزار بسیار مناسبی ست تا حیوان را به راحتی در آب غوطه­ ور سازد. این دو ویژگی به فوک این قابلیت را می­دهد تا با سرعتی حدود ۳۰ کیلومتر در ساعت در آب حرکت نماید.

شاید بتوان سبیل­ها را مهم­ترین اندام حسی یک فوک دانست، به طوری­که دیده شده­ است این حیوانات حتی بدون حس بینایی و شنوایی قادر به شکار ماهی در زیر آب می­باشند. سبیل­ ها به رنگ سفید مایل به زرد هستند طول بلندترین آن ها به ۱۱ سانتی­متر می­رسد. فوک­ ها دارای هشت ردیف سبیل در دو طرف لب بالا هستند و سبیل­ های ردیف میانی بلندتر و ضخیم­ترند. در دو طرف پیشانی و بالای چشم­ ها نیز موهای سبیل مانند به طول شش سانتی­متر روییده­ است. در هر تار سبیل حدود ۱۰۰ رشته عصبی موجود است، حضور این تعداد سلول عصبی این اندام را به حسگری بسیار قدرتمند تبدیل می­سازد، به صورتی که حیوان نسبت به کوچکترین لرزش­ها عکس­العمل نشان می­دهد. از دست دادن این اندام برای فوک به منزله­ ی نقص عضوی بزرگ تلقی می­گردد.

استفاده­ ی فوک­ ها از سبیل برای یافتن، تعقیب و سنجش فاصله از طعمه است که البته کارایی آن بیش از پنج تا هفت متر نیست. فوک قادر به تشخیص تلاطمی است که در اثر حرکت ماهی­ ها ایجاد شده­ است حتی اگر زمانی از این تلاطم گذشته باشد و طعمه محل را ترک کرده­ باشد. محققان تاکنون شواهدی مبنی بر اینکه فوک بتوانند از قدرت مکان­یابی صوتی، مانند دلفین­ها، جهت پیدا کردن طعمه استفاده کنند نیافته­ اند. نتایج مطالعات دکتر هرمزاسدی بر روی فوک­ های خزری حاکی از آن است که این گونه در خشکی به ارتفاع حساس بوده و در صورت نزدیک شدن به آن­ها به صورت خزیده واکنش کمتری نشان می­دهد.

به طور کلی غذای فوک را ماهیان کوچک و گاهی نرم­تنان و سخت ­پوستان دریایی تشکیل می­دهند. شواهد نشان می­دهد الگوی غذایی به اقتضای فصل و محل استقرار در دریا تغییراتی دارد. در رژیم غذایی فوک خزری اقلام گوناگونی از جانداران دریایی وجود دارد و انتخاب غذای مورد نیاز بر حسب زمان و مکان متفاوت است. به عنوان مثال فوک­ ها در تابستان، که در آب­ های جنوبی به سر می­برند، می­بایست به اندازه­ ی کافی از ماهیان چرب موجود در سواحل جنوبی اندوخته­ ی غذایی در بافت­های خود جمع کنند تا توانایی تحمل گرسنگی، سرما، زایمان و جفت­گیری در آب­های سرد شمالی را داشته باشند. ماهی کیلکا با چربی فراوان و سرشار از پروتئین طعمه­ ی اصلی فوک­ ها در آب­ های ایران به شمار می­رود.

به جز انسان، سایر شکارچی­ های فوک خزری عقاب دریایی[۱] و گرگ­ های خاکستری[۲] هستند. عقاب­ های دریایی توله­ های تازه به دنیا آمده را کمی پس از تولد شکار کرده به طوری که میزان مرگ و میر در دوره­ ی شیرخواری حدود ۲۲% است. در قسمت جنوبی دریای خزر، گرگ­ ها فوک­ ها موجود در ساحل را می­کشند.

بر طبق لیست قرمز حیوانات در خطر IUCN فوک­ های خزری به عنوان گونه­ ی آسیب­ پذیر و حساس شناسایی شده­ اند که دلایل متعددی دارد: کمبود غذا به علت تجارت ماهی، آلودگی­ های سمی مثل DDT، تخریب زیستگاه، دخالت انسان،بیماری و بهره­ برداری­های تجاری. در حال حاضر قوانین کمی برای محدود کردن سالانه­ی شکار فوک خزری وجود دارد. همچنین فوک­ های ماده در طول فصل تولیدمثل محافظت می­شوند.

 

منابع:

  • صیاد شیرازی، ا؛ میرشکار، د (۱۳۹۲). راهنمای حفاظت و امداد و نجات فوک خزری. گرگان: واژگان سیرنگ.
  • ضیایی، ه (۱۳۸۷). راهنمای صحرایی پستانداران ایران. (چاپ دوم). تهران: کانون آشنایی با حیات­وحش.
  • دفتر محیط­ زیست دریایی (۱۳۸۲). گزارش از وضعیت فک در دریای خزر. تهران: سازمان حفاظت محیط زیست.
  • نینواز، ا؛ دیلمقانی، ی؛ مقدمی­پور، ن (۱۳۹۲). فک خزری. تهران: برگ زیتون.
  • ضیایی، ه (۱۳۷۵). راهنمای صحرایی پستانداران ایران. (چاپ اول). تهران: سازمان حفاظت محیط زیست.
  • Reeves, R., Stewart, B., Clapham, P., Powell. J. (2002). Guide to Marine Mammals of the World. New York: Chanticlear Press
  • UNEP World Conservation (2004) Retrieved March 10, 2015 from http://www.unep-wcmc.org/index.html?http://www.unep-wcmc.org/species/data/species_sheets/caspian.htm~main
  • Nowak, R. (1964). Walkers Mammals of the World. London: John Hopkins University Press.
  • Science and Conservation of Ice loving Seals (2002). Caspian seal. Retrieved September 10, 2015 from http://pagophilus.org/caspian.html

[۱] Haliaeetus leucoryphus

[۲] Canis lupus

 

این مطلب را به اشتراک بگذارید

پاسخ دهید